Verschrikkingen van oorlog in beeld

Als je woont in de Maria Austriastraat, dan kun je een tentoonstelling van Maria Austria natuurlijk niet aan je voorbij laten gaan. Dankzij de straatnamen op IJburg heb ik nieuwe fotografen leren kennen (Eva Besnyö, Sem Presser) waaronder dus ook deze Maria Austria. Het Joods Historisch Museum wijdt een expositie aan leven en werk van deze Joodse vrouw en die bleek zeer de moeite waard.

Ze is geboren in 1915 als Marie Karoline Oestreicher in Tsjechië, volgde in de jaren dertig een opleiding tot fotograaf in Wenen en verhuisde in 1937 naar Nederland omdat er toen al maatregelen tegen Joden werden ingevoerd in Oostenrijk. In Nederland ging ze verder onder de naam Maria Austria, moest tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduiken, ging in het verzet en overleefde gelukkig de oorlog.

De tentoonstelling is chronologisch opgezet. Simpel, maar doeltreffend. Zo krijg je een prachtig tijdsbeeld, van de periode vlak na de oorlog tot in de jaren zeventig. Austria fotografeerde de gevolgen van de oorlog en de hongerwinter uitvoerig, maakte een reportage van het Achterhuis van Anne Frank en ontwikkelde zich later vooral als theaterfotograaf.

In haar werk staat steeds de mens centraal. Geen stadsgezichten, havens, Deltawerken, architectuur, maar mensen, heel veel mensen. Gewone mensen in hun soms moeilijke omstandigheden. En ook veel bekende artiesten, nationaal en internationaal. Ik zag mooie platen van een jonge Hans van Manen, Wim Sonneveld, Hugo Claus, Reinbert de Leeuw. Maar ook Maria Callas en Benjamin Britten.

Het was bijzonder om te zien en te lezen hoe een theater- en filmbewerking van Anne Franks dagboek, in Nederland en in de VS, in de jaren vijftig bijdroegen tot de bekendheid van Anne Frank. Langzamerhand werd zij het icoon van de holocaust. Deze verschrikking kreeg in haar een gezicht. Ik had er niet zo bij stilgestaan dat dit proces natuurlijk tijd heeft gevergd. Haar dagboek was natuurlijk niet op slag beroemd direct na de oorlog. Ik las dat het huis waarin zij ondergedoken had gezeten in de jaren vijftig zelfs met de sloop was bedreigd. Maria Austria’s fotoreportage van het Achterhuis waren de eerste beelden die hierover werden gepubliceerd destijds.

Vrolijk werd ik er allemaal niet van. Zeker niet toen ik ook nog de vaste collectie ging bekijken. Daarin wordt de geschiedenis van de Joden in Nederland van 1600 tot nu getoond. Hoewel Joodse vluchtelingen uit Spanje, Portugal en Duitsland in de 17e eeuw een thuis vonden in Nederland, was ik verrast te lezen hoe lang het nog duurde voordat de Joden in ons land precies dezelfde grondrechten hadden als de oorspronkelijke Nederlanders.

Het gedeelte over de Tweede Wereldoorlog is niet groot, maar wel het indringendst. Om met eigen ogen een Jodenster te zien, in filmpjes te horen vertellen over die tijd, om beelden te zien van Westerbork is indrukwekkend. En dan te bedenken dat dit allemaal maar enkele decennia geleden is gebeurd. Ik kan daar met mijn verstand niet bij. Ik zag een foto van Maria Austria die in de Vondelstraat Duitse soldaten had gefotografeerd, stiekem, vanuit haar schuiladres. Ik zag de flank van de Vondelkerk, waar ik wel eens naar de kerk ga als onze gemeente moet uitwijken omdat ‘onze’ Amstelkerk een zondag ergens anders voor gebruikt wordt. Nu kan ik niet meer naar de Vondelkerk gaan zonder aan dat beeld van Maria Austria te denken.

Meer dan honderdduizend Nederlandse Joden kwamen niet meer terug. En de paar duizend die wel terugkwamen en de kampen overleefden stond geen hartelijk welkom te wachten. Wat konden Nederlanders dat toch weer kil en bureaucratisch regelen. In een filmpje vertelde een vrouw die de kampen had overleefd dat zij één nacht bij een buurman mocht verblijven na de oorlog. Daar zag ze een zilveren borstel en spiegel en kannetjes die van haar ouders waren geweest. Harteloos ingepikt. De rillingen lopen ervan over je rug. Gelukkig kon zij die na inschakeling van de politie destijds terugkrijgen. De inmiddels hoogbejaarde vrouw laat de dierbare spullen vol trots in het filmpje zien. Het waren de enige tastbare herinneringen aan haar vermoorde ouders.

De expositie over Maria Austria is tot en met 2 september te zien in het Joods Historisch Museum. Een prachtige catalogus van Martien Frijns is te koop voor €34,50. Ook te koop bij bol.com.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *