Het duistere menselijke hart

Soms raak je op internet een beetje verdwaald. Helemaal niet erg, want je kunt altijd wat moois of interessants tegenkomen. Maar zie het later nog maar eens terug te vinden. Zo wist ik zeker dat NRC-columnist Bas Heijne vertelde over Joseph Conrads Heart of darkness in een recent interview waarmee NRC Heijnes rol als vaste zaterdagcolumnist afsloot.

Dat interview door Jannetje Koelewijn is echt een plezier om te lezen. Maar nu ik het weer terugzoek blijkt Conrad helemaal niet ter sprake te zijn gekomen. Blijkbaar ben ik zomaar door gaan klikken naar een andere NRC-interview met Heijne waarin hij ook vertelt over de manier waarop hij columns schrijft en waarin Conrad dus wél ter sprake komt.

Ook dat interview is gemaakt door Jannetje Koelewijn en zij vraagt Heijne naar diens vertaling van Heart of darkness, in 1994. Volgens Koelewijn resoneert in Heijnes columns het ‘sombere mensbeeld’ van dat boek:

“Het mensbeeld waarmee ik ben opgegroeid was uitgesproken optimistisch: we gaan steeds een stapje vooruit, meer vrijheid en gelijkheid, meer individualisme, meer begrip. Conrad laat in Heart of Darkness zien hoe mensen ontsporen als ze los gezongen raken van hun sociale context en er geen remming en controle meer is. Kurtz, in de donkere binnenlanden van Afrika, heeft prachtige idealen en schrijft een prachtig rapport over de afschaffing van barbaarse praktijken. Marlow, de verteller, leest dat en denkt: wat een nobele woorden, alleen ontbreekt het wel een beetje aan praktische aanbevelingen – tenzij die ene krabbel daar. En dan staat daar: ‘exterminate all the brutes’. Dat is echt kritiek op de hoogmoed van het verlichtingsdenken, en dat moet ook, want je ziet wat eruit voortkomt. Ieder voor zich, niemand die zich nog wat laat zeggen, mooie woorden die lage motieven moeten verhullen. Het verlichtingsdenken zoals dat is overgeleverd in deze tijd, dat moet je echt zwaar bekritiseren, wat ik dus doe, maar zonder de idealen die eronder zitten op te geven. Dat is mijn positie geworden.”

Deze uitspraken stimuleerden mij om eindelijk eens die klassieker te lezen. En dat boek bleek nog klassieker dan ik al dacht, het is van 1899. En – mede dankzij de vertaling van Heijne – is het nog altijd een sprankelend en actueel boek. Ongelofelijk.

Hart der duisternis vertelt het verhaal over een bootreis diep de binnenlanden van Afrika. Verteller Charlie Marlow is onderweg naar Kurtz, een man die mythische proporties heeft gekregen omdat hij zo ontzettend veel ivoor weet aan te leveren. Maar er is amper contact met deze bijzondere man. Hoe is hij eraan toe? Marlow bewondert hem al, nog voordat hij hem ontmoet heeft.

Het grootste deel van het (dunne) boek beschrijft de reis ernaar toe. Kurtz blijft lang een mysterie, de sfeer is broeierig. De spanning wordt prachtig opgebouwd. Maar de uiteindelijke ontmoeting is een deceptie. Kurtz blijkt totaal ontspoord te zijn. De duistere diepten die in een mens zitten zijn aan de oppervlakte gekomen. Hoe menselijk is deze Kurtz nog? Hij leeft als een wilde, laat zich aanbidden door de inheemse bevolking. Hij staat ver af van de westerse maatschappij die hem naar deze plek heeft uitgezonden.

Bas Heijne haalt er in zijn interview terecht de idealen van de Verlichting bij. Want deze Kurtz is een product van de Verlichting. Hij zou dit Afrikaanse land vooruit helpen, zou een einde maken aan barbarij. Kurtz schreef een prachtig betoog tegen de uitbuiting van de Afrikaanse bevolking. Maar uiteindelijk is hij ten prooi gevallen aan zijn eigen diepmenselijke zwarte kant.

Het boek heeft diepe indruk op me gemaakt. Het is echt onvoorstelbaar dat zo’n oud boek nog deze impact kan hebben. Kurtz’ praktijken worden helemaal niet uitgebreid beschreven. Marlow weet bij aankomst al snel meer dan genoeg. Zijn ontsteltenis is rap duidelijk. Samen met Marlow kom je van een koude kermis thuis. Als Kurtz dan verzwakt is en bijna sterft, komt ook bij hemzelf het inzicht. Dat is een van de indrukwekkendste scènes die ik ooit gelezen heb.

Een gedachte over “Het duistere menselijke hart

  1. Paul Mouwes

    Dat is toevallig Martin, ik heb net gisteravond met mijn zoon het eerste deel van Apocalypse Now gekeken. Andere Marlow, andere Kurtz, op reis naar het duister. Volgende week het boek herlezen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *