Gevallen Engelen

OLYMPUS DIGITAL CAMERAMet enige gêne en medelijden heb ik de afgelopen dagen de commotie over Ewald Engelen gevolgd. De prof die zogenaamd ontmaskerd is als een charlatan. Zijn lijst van personen die de Nederlandse schaduwelite zouden vormen, bleek een “gimmick”, zo erkende hij tegenover actualiteitenprogramma Altijd wat.

Ik geef meteen toe dat ik enigszins betrokken ben. Bij zijn laatste drie boekpresentaties speelde ik een actieve rol. De ene keer als panellid, dan weer als interviewer en bij de presentatie van De schaduwelite als gespreksleider. Oftewel, ik ben niet erg objectief.

Ik heb namelijk een zwak voor Engelen. En ik heb gemerkt dat veel collega-academici dat hebben, zelfs als ze het totaal oneens zijn met zijn standpunten en/of zijn manier van werken. Hij durft namelijk iets. En hij kan verrekte goed schrijven.

Engelen is hoogleraar Financiële geografie (onlangs werd zijn tijdelijke betrekking bij de UvA verlengd blijkbaar uit tevredenheid over ’s mans academische werk). En uit die hoedanigheid heeft hij niets met de economische crisis, niets met de bankensores en niets met de Europese politiek.

Als boze en bezorgde burger heeft hij dat wel. En dus heeft hij zichzelf aan het werk gezet en heeft zich totaal ingevreten in de materie. Want hij had daar opvattingen over en wilde die met de wereld delen. En terwijl andere hoogleraren goedbetaalde bijbaantjes aan elkaar regen, sleet Engelen zijn dagen al columns en boeken schrijvend. Gaandeweg werd hij een bekend commentator van de huidige economische actualiteit.

Hij liet zich niet hinderen door zijn professoraat en trok net zo fel van leer tegen politici, bankiers, journalisten als hij dacht dat nodig was. Altijd met een scherpe pen, niet altijd even fair, meestal nooit tactisch. Daar kun je iets van vinden – en dat doe ik ook – maar in het publieke debat is hij een zeer zinvolle aanvulling.

Al die tijd heb ik Engelen dan ook eerder als collega-columnist gezien dan als te raadplegen expert. Niet alle media zagen dat zo en daardoor kon hij zich die deskundologenstatus verwerven. Dat podium had hij hard nodig om zijn zorgen wereldkundig te maken. Maar dat werd ook zijn valkuil.

Zijn hoogleraarschap verschafte hem immers die media-aandacht terwijl hij op die podia vooral de polemist en columnist uithing.  Aan zijn laatste boek De schaduwelite is dat ook nadrukkelijk af te lezen. Het is overduidelijk een schotschrift en geen academisch werk. In zijn analyse slaat hij nogal door, alsof er van de crisis helemaal níets geleerd is. Zo’n extreme mening maakt hem kwetsbaar. Je zou van een professor misschien meer nuance verwachten.

Tijdens het eten voorafgaand aan de boekpresentatie zei hij al tegen mij dat die lijst met personen een gimmick was. Nogal logisch, want de samenstelling ervan was nogal willekeurig. Alle hoofdpersonen van de crisis staan erop, maar ook mensen van onderzoeksinstituut SEO omdat die een mager onderzoek over belastingparadijzen had afgeleverd, van de commissie-Wijffels omdat die een labbekakkerig bankenadvies had afgeleverd en van het Holland Financial Center omdat die symbool stond voor de verstrengeling van overheid en bancaire sector. Je kunt moeilijk stellen dat deze mensen allen schuldig zijn aan de crisis.

Terwijl Engelen achter de schermen er de relativiteit van inziet, is hij voor de schermen bikkelhard. Bij zijn rol als columnist en polemist zou enige reflectie en zelfspot passen. Maar bij Engelen niets van dat al. En dat roept irritatie op. Dan wordt zo’n lijst een wel heel persoonlijke aanval. Op de presentaties diende Robin Fransman, destijds adjunct van HFC, hem dan ook stevig van repliek (op 1.19 in video hieronder).

Maar de hardste kritiek kwam uit zijn eigen kring. Zo riep Kees Vendrik hem op nóg een boek te schrijven, maar nu eentje met oplossingen. Op de avond van je boekpresentatie is dat nogal dodelijk commentaar. Maar daarin is Engelen niet primair geïnteresseerd, evenmin in de dagelijkse dilemma’s in de financiële wereld en ook niet in alle daarbij behorende nuance.

De vraag is of een academicus daarmee weg kan komen. Kun je als prof een louter boos boek schrijven dat de volkswoede verder voedt, maar dat op geen enkele manier schetst hoe het anders moet? Kun je klagen over de euro, maar desgevraagd niet aangeven wat de andere opties zijn? (Met dit dilemma worstel ik als columnist ook voortdurend.)

Engelen denkt dat dat kan. En hij presenteert zijn overdreven aangezette columnistiek met een ernst die hem nu de das om doet. Want nu de lijst een gimmick blijkt, zou hij ineens ontmaskerd zijn. Daarbij hielp een zeer onhandig media-optreden (waarbij hij de uitgever de schuld geeft en de lijst louter verdedigt vanwege de marketing) niet echt.

De tegenwerpingen die hij kreeg in Altijd wat lijken mij terecht. Je kunt nu eenmaal niet zo hard blijven roepen en mensen daarbij verdacht maken als je dat niet concreet en hard maakt. De vergelijking in de Volkskrant met Diederik Stapel door Peter de Waard was echter onder de gordel. Alsof hij academisch werk aan elkaar gefabuleerd heeft.

Engelen heeft deze bak kritiek zelf over zich afgeroepen. Wie er zo stevig in gaat, kan een keer een klap terug krijgen. Maar de gretigheid waarmee die tik terug wordt uitgedeeld, verbaast me. En ik vind eerlijk gezegd niet dat hij dat heeft verdiend. Hij stelt reële kwesties aan de kaak, begint keer op keer over de misstanden die er nog altijd zijn in de bankenwereld, over het totale gebrek aan democratisch gehalte van het euro-bouwwerk, over de halfbakken manier waarop politici reageerden op de crisis.

Ok, hij overschreeuwt zichzelf nogal eens. (Zelfs dat geeft hij toe in het interview.) Zijn stijl is niet de mijne, zijn standpunten ook lang niet altijd. Toch zou ik hem in het publieke debat niet willen missen. Maar nu zal ik wel weer te betrokken zijn…

8 gedachten over “Gevallen Engelen

  1. Willy de Konink

    Beste Martin,
    Toevallig heb ik vanavond een film/documentaire gezien over Victor Frankl waarin hij zegt: de ader in zijn/haar uniciteit zien, dát is liefde.
    Jouw verhaal is hier een groot, práchtig voorbeeld van. Ontroerend mooi. Klasse!
    Warme groet,
    Willy

  2. Lars Boelen

    Bedankt voor deze weldoordachte analyse van de mediahype van vandaag.
    Ik zag de nodige foto’s langskomen van het boek in de prullenbak, maar ga het nu toch maar zelf in de winkel halen.

    De boodschap is te belangrijk door een rijtje beledigde namen overschaduwd te worden

  3. Daniel van Reesch

    Mooi stuk. De vergelijking met Stapel is inderdaad onder de gordel en toont m.i. een bepaald oogmerk aan bij Peter de Waard. De vergelijking is ook onterecht omdat Stapel heeft gerommeld in wetenschappelijke research-publicaties. Engelen heeft louter een boek geschreven op eigen titel, met behoud van eigen auteursrecht (dat recht ligt niet bij zijn werkgever UvA) waarbij op de achterflap enkel wordt vermeld wat zijn beroep is. Dat boek is dus vergelijkbaar met zijn columns die evenmin producten van scientific research zijn.

    Dat u, mijnheer Visser, de zaken rationeel en op juiste waarde schat en hoopt dat Engelen niet zal verdwijnen uit de media ondanks zijn andere mening, siert u.

  4. Tony de Bree

    Martin, je geeft een eerlijk overzicht en ik kan me er wel in vinden. Het probleem is wel dat Ewald door zijn status en door zijn veelvuldige mediaoptredens op radio, t.v. en in o.a. De Balie waar ik vaak incognito bij was bij het grote publiek wel de status van financieel expert heeft gekregen. Het enige dat ik hem verwijt is dat hij nooit inhoudelijk de discussie aan heeft willen gaan met mensen uit de sector zoals ikzelf (ook wetenschapper) en dat hij zich vaak uitlaat over dingen waar hij inhoudelijk gewoon geen verstand van heeft. Zijn stijl is gewoon ‘dingen roepen’, ‘tegen zijn’ en ‘rebelleren’. Ik herken wel veel van die dingen trouwens maar de vraag is of het effectief is. Ik denk persoonlijk van niet.

    Wat mij betreft zou je jezelf en andere mensen op radio, t.v. en b.v. bij De Balie die hem klakkeloos hebben gesteund inclusief bij het lanceren van zijn laatste boek ook eens kunnen afvragen of het wel zo slim was om hem zoveel publiciteit en exposure te geven. Wat mij te binnen schiet zijn de volgende spreekwoorden: ‘Hoge bomen vangen veel wind’, ‘als je kaatst moet je bal verwachten’ en ‘hoogmoed komt voor de val’.

    Van mij hoeft hij niet weg en ik vindt de persoonlijke hetze tegen hem griezelig en typisch van het Nederland van dit moment. Net zoals ik dat vind en vond bij Groenink en Van Keulen. Je moet altijd de inhoud van de persoon scheiden. En daar kunnen media en belangrijke influencers zoals jijzelf ook een belangrijke rol bij spelen. Dus meer dialoog en minder hetze. Eens?

    Mvg
    Tony de Bree

    1. gayano

      Vind het niet zo’n punt die rol van (Hof) nar,die hij nu krijgt opgeplakt.Vroeger konden die nml aan de Hoven ongezouten hun mening geven ,zonder repercussies.Mij maakt het niet zoveel uit ,wie de boodschap brengt,als ie maar gebracht wordt ..met impakt!Want de financiele lobby is dermate sterk ,dat de burgerij eigenlijk nooit een poot tussen de woekerpolissen-deur krijgt,tenzij er oproer kraait,volkswoede en zover zijn we ,ondanks E.Engelen’s dappere pogingen nog lang niet.
      H6

  5. Annet

    Als je weet hoe NL omgaat met mensen die boven het maaiveld uitsteken dan was het niet een kwestie van of maar van wanneer Engelen zou worden gedemoniseerd. Je kan er de klok op gelijk zetten.
    Typisch ook dat juist datgeen dat niet zijn eigen idee was de aanzet is geworden voor de publieke hetze tegen hem. Riekt naar een valkuil: een ingebouwd tijdbommetje.
    Als ik hem was zou ik me geen mm gaan aanpassen en lekker op dezelfde manier doorgaan. Wat hij doet, doet hij met hart en ziel. Dat hoort bij hem. En daar zit zijn kracht. Dat is wat hem zo groot heeft gemaakt dat hij afgebroken moest worden. Geen kloon worden svp. De politiek en TV/kranten worden overspoeld door kloontjes. Hun houdbaarheidsdatum is beperkt ondanks dat ze voor 100% worden ondersteund/gehyped door de media. Dus: blijf in je kracht zitten.

    1. gayano

      Tja,als we allemaal alleen onze kampioen het strijdperk in willen sturen,en zelf lekker toe gaan zitten kijken,hoe die onze zaakjes opknapt.
      Als hr E.Engelen nou nog een enigzins adequate wapenrusting droeg,die tegen een “bank-stootje” kan…de hr Fortuyn en hr van Gogh konden immers ook aardig hun mondje roeren,maar van enige bescherming bleek dus geen sprake.
      Zijn enige wapen,anders dan kennis ,is het Woord en dat kan in de hand van een vakman vlijmscherp zijn…
      Met vr.gr. Gayano

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *