Maandelijks archief: november 2014

Draghi speelt met vuur

euroDe belofte van Mario Draghi, president van de Europese Centrale Bank, om te doen “whatever it takes” in juli 2012 kwam als een volslagen verrassing. Zelfs voor veel andere bestuursleden van de ECB. Naar verluidt had Draghi vooraf politieke rugdekking bij bondskanselier Angela Merkel gezocht.

Heel blij maakte Draghi de hardliners binnen de ECB er niet mee. Maar op de Duitse centrale bankier Jens Weidmann na kon iedereen uiteindelijk leven met het opkoopplan dat de resultante was van deze belofte om de euro te redden. Dit plan, OMT genaamd, kende namelijk een belangrijke conditie. De ECB zou alleen landen gaan helpen die zich onder de knoet van de trojka zouden houden.

Nu er weer zo’n majeur plan op stapel staat, is de situatie een geheel andere. De ECB gaat in de komende maanden een knoop doorhakken over een nieuw opkoopprogramma, deze keer luisterend naar de sexy naam QE. En deze keer is het allerminst een verrassing. De financiële markten dringen er namelijk al lang op aan dat de ECB voluit staatsleningen gaat kopen en de ECB-bestuurders discussiëren er publiekelijk over. Lees verder

Wat kost een extra baan?

cpbHet Centraal Planbureau heeft een nieuw model in gebruik genomen. Die luistert naar de catchy naam MICSIM. Het aardige van dit model is dat het beter uitrekent wat de effecten van belastingmaatregelen zijn voor de arbeidsparticipatie.

Bij de presentatie vandaag vertelde CPB-onderzoeker Egbert Jongen vol trots dat dit model echt beter is dan de oude rekenmonsters van het planbureau. De CPB-rekenaars hebben oude belastingmaatregelen door het model gejaagd en de resultaten lagen dichtbij de werkelijkheid. Dat is altijd fijn.

Het CPB kan de politieke partijen nu een beter keuzemenu voorleggen als ze aan een nieuw belastingstelsel gaan bouwen. Die herziening moet op langere termijn immers 100.000 banen opleveren. Lees verder

Gevallen Engelen

OLYMPUS DIGITAL CAMERAMet enige gêne en medelijden heb ik de afgelopen dagen de commotie over Ewald Engelen gevolgd. De prof die zogenaamd ontmaskerd is als een charlatan. Zijn lijst van personen die de Nederlandse schaduwelite zouden vormen, bleek een “gimmick”, zo erkende hij tegenover actualiteitenprogramma Altijd wat.

Ik geef meteen toe dat ik enigszins betrokken ben. Bij zijn laatste drie boekpresentaties speelde ik een actieve rol. De ene keer als panellid, dan weer als interviewer en bij de presentatie van De schaduwelite als gespreksleider. Oftewel, ik ben niet erg objectief.

Ik heb namelijk een zwak voor Engelen. En ik heb gemerkt dat veel collega-academici dat hebben, zelfs als ze het totaal oneens zijn met zijn standpunten en/of zijn manier van werken. Hij durft namelijk iets. En hij kan verrekte goed schrijven. Lees verder

Hyper hyper

Handig zeg, een nieuwe statistiekentool van de Europese Centrale Bank. Met een paar drukken op de knop kun je tal van economische variabelen van eurolanden in overzichtelijke grafiekjes tegen elkaar afzetten.

Even kijken hoe de schuld van huishoudens in Spanje zich verhoudt met die in Nederland. Klik klik klik. Klaar. (Klik hier het resultaat zelf bij elkaar, niet schrikken.)

Opvallend is vooral de afdeling inflatie. Ik dacht nog dat we bezorgd waren over deflatie. Maar inmiddels blijken de grafiekjes van de ECB al Eijffinger-proof: met een y-as tot aan de 30% zijn we helemaal klaar voor de langverwachte hyperinflatie:

hyperinflatie

Junckers toverstokje

magieHocus pocus pilatus pas. Zie Jean-Claude Juncker eens driftig met zijn toverstafje zwaaien. Zou het werken?

Woensdag komt de nieuwe baas van de Europese Commissie met zijn beloofde groeiplan. Hij heeft in de race voor het Commissie-voorzitterschap beloofd met 300 miljard euro aan nieuw investeringsgeld op de proppen te komen. Naar verluidt presenteert hij overmogen slechts een magere 20 miljard.

Maar zij daar in Europa laten zich niet zó snel uit het veld slaan. Als er geen geld is, wordt het geld getoverd. Het magische middel heet: hefboom.

Steeds als de Europese Commissie of de lidstaten er niet uit kwamen, werd de hefboom van stal gehaald. De ingewikkeldste variant daarvan was noodfonds EFSF. Deze pot van 440 miljard euro was eigenlijk leeg. En toch kon de EFSF de noden van Griekenland en andere noodlijdende lidstaten lenigen. De pot was namelijk gevuld met garanties.

Later werd noodpot EFSF gecomplementeerd met het ESM waar wel een beetje kapitaal in zat. Maar toen de leencapaciteit van 500 miljard euro in deze stroppenpot ook te klein leek, verzonnen onze Europese leiders hefboomconstructies die het ESM een cosmetische omvang van 1000 miljard bezorgde.

Vraag niet hoe het kan…

Die ouwe truc haalt Juncker nu ook weer van stal. Want hij kan dan wel mooie dingen beloven, als de lidstaten niet thuis geven, blijft de Luxemburger met lege handen achter. Hij is dan wel een hoge ome, maar eentje zonder fatsoenlijk budget (niet dat dat heel erg is overigens, maar dat is weer een andere discussie).

Met wat oud bijeengesprokkeld Europees geld en wat vage first loss-garanties denkt Juncker maar liefst 300 miljard euro aan private investeringen los te wrikken. Je zou denken dat iedereen in Europa deze ballon doorprikt, maar de lidstaten hebben er alle belang bij in deze magie te geloven. Dan hoeven ze tenminste zelf de portemonnee niet te trekken.

Dus woensdag zal de Juncker-show wel los gaan. Dames en heren, hooggeëerd publiek! Hier is Jean-Claude met zijn toverstok! Applaus!

C´est le Ton

hansdeboerOp zaterdag 28 juni kwamen er acht (!) interviews uit met Hans de Boer. De oud-voorman van MKB-Nederland stond op het punt de nieuwe VNO-NCW-baas te worden en gaf zo zijn visitekaartje af.

De toon was meteen gezet. Hans de Boer zaaide openlijk twijfel aan zijn steun voor het sociaal akkoord. Weliswaar staat daar een VNO-handtekening onder, maar De Boer zou het akkoord nooit getekend hebben, zo maakte hij duidelijk. Vooral de dwang om arbeidsgehandicapten aan het werk te helpen zinde hem niet. Chantage van staatssecretaris Jetta Klijnsma vond hij dat.

Ook de FNV joeg hij in de gordijnen door zich nadrukkelijk te verzetten tegen het aanvullen van het derde WW-jaar. Ook hier leek de VNO-handtekening onder het sociaal akkoord door De Boer te worden doorgekrast.

Gevolg: Mark Rutte bezorgd en Ton Heerts over de zeik.

De maandag erna was het grote VNO-congres waar Bernard Wientjes werd uitgezwaaid en Hans de Boer verwelkomd. Kabinet en polder waren uiteraard vertegenwoordigd, maar Heerts was er duidelijk tegen zijn zin, zo maakte hij in ons interview vandaag duidelijk.

Dat hij boos is weggelopen bij dat congres was ons niet ingefluisterd door de FNV zelf. Nee, het was een  prominent lid van het VNO-bestuur dat me dat een tijdje geleden bezorgd vertelde. Hij vond De Boer een goeie kerel, maar om de vakbeweging al voor je eerste werkdag zo tegen je in het harnas jagen, was bij deze werkgever niet in goede aarde gevallen.

Nu we eindelijk Heerts eens wat uitgebreider spraken, kon ik meteen eens checken of het inderdaad klopte dat hij voortijdig het welkomstcongres van VNO had verlaten. Hij zei dat hij keurig het formele programma had uitgezeten, maar geen enkele behoefte voelde om nog een borrel met de werkgevers te drinken. Vier maanden na dato bleek de irritatie nog vlak onder de oppervlakte te liggen.

“Ik rende zo hard weg dat Mark Rutte me nog in de kraag vatte”, vertelt hij. De premier doet als een heuse Job Cohen zijn uiterste best om de boel bij elkaar te houden. Want als er iemand geen belang heeft bij bonje in de polder is hij het wel.

PS Ton Heerts ging in ons interview tekeer tegen cao-ontduikende werkgevers (“roof van miljarden”, “criminelen van de arbeidsmarkt”). Reactie VNO: Heerts is polariserend. Humor van Hans.

Verdringing of niet

AOW-ZWAAR WERK-BOUWHeeft de toevloed van Poolse en andere Midden- en Oost-Europese werknemers de Nederlanders verdrongen op de arbeidsmarkt? Zijn Nederlanders in de bouw, landbouw, transport massaal werkloos geraakt doordat de grenzen voor deze goedkope buitenlandse krachten opengingen?

Het rapport van SEO, dat minister Lodewijk Asscher van Sociale Zaken vanmorgen naar de Tweede Kamer stuurde, geeft daar interessante en zeer genuanceerde antwoorden op. Ik heb het rapport nu diagonaal door kunnen lezen en mijn eerste bevindingen deel ik hier alvast.

Het aandeel buitenlandse werknemers is tussen 2001 en 2011 gestegen van 4,9% naar 7,7%. Grotendeels betrof dat MOE-landers, zoals de verschrikkelijk lelijke term luidt voor mensen uit Midden- en Oost-Europa. SEO bracht in kaart waar die mensen gingen werken en wat dat betekende voor de Nederlandse werknemers.

Interessante conclusie: ja, er is sprake van verdringing; nee, de Nederlandse werknemers zijn niet massaal de werkloosheid in geduwd. SEO noemt dat het verschil tussen micro- en macroverdringing.

SEO onderzocht waar Nederlandse werknemers uit 2001 in 2011 terecht zijn gekomen. Daarbij worden vier potentiële verdringingssectoren (landbouw, bouw, transport en voedingsindustrie) afgezet tegen de overige sectoren. Het blijkt dat bijna alle Nederlandse werknemers ondanks de toevloed van MOE-landers prima een nieuwe plek op de arbeidsmarkt vinden. Dynamiek heet dat.

SEO

Alleen in de landbouw vindt een grote verschuiving plaats. Van de werknemers uit 2011 werken nog maar 23% er tien jaar later nog. 51% is elders aan de slag gekomen, 6% is zelfstandige geworden in de landbouw, 8% is zelfstandige geworden in een andere sector. De rest is werkloos of inactief.

De hoofdconclusie bij dit deel van het onderzoek is dat mensen niet grootschalig de WW in gedreven zijn. Wel zou zorgelijk kunnen zijn dat veel werknemers zelfstandig zijn geworden. De vraag is namelijk of dat in alle gevallen wel zo vrijwillig was. SEO beschrijft dat onder druk van de komst van buitenlandse (en dus goedkope) zelfstandigen (en schijnzelfstandigen) er druk is ontstaan op werknemers om zich ook als goedkope zzp’er aan te bieden.

In de bouw zijn in tien jaar tijd 52.000 Nederlandse werknemers verdwenen. Er kwamen 9.000 buitenlandse werknemers bij, en 33.000 Nederlandse zelfstandigen en 7.000 buitenlandse zelfstandigen. “De bouw is blijvend veranderd”, concludeert SEO.

Dat kan je onwenselijk vinden. Anderzijds: hoe had de bouwsector anders kunnen overleven?

Er is slechts één heel specifiek groep wel de klos geweest: allochtonen in de landbouw.

“Van de groep Turken, Marokkanen, Antillianen & Surinamers (TMAS) die in landbouw werkten is tien jaar later bijna de helft inactief, terwijl dat onder TMAS uit de overige (focus-)sectoren aanzienlijk minder is. Blijkbaar is dit de groep waarin de concurrentie van arbeidsmigratie het meest nadelig heeft uitgepakt. In de andere focussegmenten heeft de instroom van MOE-landers niet tot een extra toename in inactiviteit van allochtonen geleid.”

Ik ben benieuwd met welke prangende boodschap Asscher nu naar Brussel gaat, waar hij dit thema immers geagendeerd heeft. SEO geeft veel inzicht (en bevestiging van wat we al vermoedden), maar ook een zeer genuanceerd beeld.

Draghi’s europraat

Klaas+KnotHèhè. We wisten het natuurlijk al lang. Maar Klaas Knot heeft eindelijk in het openbaar gezegd dat hij het opkopen van staatsobligaties een heel erg slecht idee vindt. Op een hoorzitting in de Tweede Kamer kwam vanavond het hoge woord eruit.

Of, in centrale bankierstaal, hij staat er “redelijk sceptisch” tegenover. Was dat nou zo moeilijk?

Jens Weidmann, zijn stoere Duitse broertje doet in toespraken bijna niet anders dan QE-bashing. Want QE (quantitative easing, het opkopen van staatsleningen) is niet alleen het laatste modewoord, het is sinds enige tijd een serieuze optie voor de Europese Centrale Bank en de haviken in Frankfurt gruwen daarvan.

Maar bij Knot is het hoge woord er nu ook uit. Hij wil best allerlei ongebruikelijke middelen inzetten om de kredietverlening aan te jagen, maar wat de eurozone op zou schieten met het grootschalig aankopen van staatspapier ziet hij niet. En dus is hij tegen.

Zeker zo pikant was dat Knot suggereerde dat de ECB doelbewust bezig is de euro omlaag te krijgen. Misschien dat de doorsnee lezer daar niet van opkijkt, maar formeel mogen grote centrale banken zich hiermee niet bemoeien. Voor je het weet breekt er een valutaoorlog uit.

Volgens Knot zou het enige effect van QE’en zijn dat de euro verder omlaag gaat. Hartstikke goed voor onze exportpositie natuurlijk, en daarom zou de ECB met dat effect wel tevreden zijn.

Onze centrale bankier van het Frederiksplein zinspeelde er zelfs op dat centrale bankiers in de eurozone bewust op QE blijven zinspelen om zo de euro omlaag te praten. Ze kunnen het echt gaan doen. Maar het hoeft niet eens per se, een beetje flirten is al genoeg.

“Daarom wordt het niet stelselmatig en categorisch uitgesloten”, aldus Knot. “Maar”, zo waarschuwde hij zijn eigen collega’s, “dat spel kun je niet onbeperkt blijven spelen.” Worden de Verenigde Staten, Japan en China niet blij van namelijk.

Dus Draghi is net een Hollander als het op staatsobligaties aankomt. Kijken, kijken, maar niet kopen.

Mersch? Tegen.

merschDe directie van de Europese Centrale Bank kent volgens Rabo-analisten twee tegenstanders van het opkopen van staatsobligaties (QE), de Duitse Sabine Lautenschläger en de Luxemburger Yves Mersch. De laatste roert zich nu ook (net als Bundesbank-president Jens Weidmann) openlijk in het debat.

Pikant, want ECB-baas Mario Draghi laat nadrukkelijk de mogelijkheid open dat de centrale bank staatsleningen gaat kopen als de inflatie langdurig heel laag blijft. Dat deed hij maandag nog in een bijeenkomst in het Europees Parlement.

Mersch ziet vooral nadelen, zo blijkt uit een toespraak die op de ECB-website staat. De Luxemburger is vooral bang dat de centrale bank in een rampenscenario gezogen wordt, waar ze niet meer uit kan komen:

“Was, wenn die öffentlichen Schulden eines Staates nicht mehr tragfähig sind? Wenn die Notenbank einen Großteil der Anleihen dieses Staates hält, könnte Sie sich gezwungen sehen, ihre Geldpolitik immer weiter zu lockern, um zu vermeiden, dass dieser Staat zahlungsunfähig wird.”

Een zwakke staat zou volledig afhankelijk kunnen worden van de ECB. In dat geval moet de ECB staatsleningen blijven kopen om te voorkomen dat het land failliet gaat.

Ook acht Mersch het denkbaar dat de inflatie uit de hand gaat lopen. Als beleggers geen trek meer hebben in een staatslening van een bepaald land, moet de ECB maar blijven kopen en kopen en jaagt zo steeds verder de inflatie aan.

“Wenn die Kapitalmärkte dies auch nur wittern, würde die Nachfrage nach Staatsanleihen drastisch fallen. Will die unabhängige Notenbank in einem solchen Umfeld mit höheren Zinsen die steigenden Inflationsgefahren eindämmen, könnte dies nicht funktionieren, weil der restriktivere Kurs eine noch höhere Zinslast für den Staat zur Folge hätte. Das wiederum würde zu noch höheren Schulden führen und den Zeitpunkt noch rascher herbeiführen, zu dem die Monetarisierung der Schulden oder der Staatsbankrott unausweichlich wird. Die Inflationserwartungen treiben dann Löhne, Preise und Marktprämien entlang einer sich selbst erfüllenden Prophezeiung nach oben. Die Währungspolitik wäre schlicht und ergreifend machtlos.”

Conclusie van Mersch: de ECB kan geen schulden van landen gaan kopen als er niet tegelijkertijd een rem op de overheidsuitgaven van dat land ligt. Te allen tijde moet immers voorkomen worden dat beleggers afhaken omdat een land mogelijk zijn schuld niet meer kan betalen.

Voor de vorm noemt Mersch ook een aantal mogelijke voordelen van QE op, maar aan alles proef je dat hij er weinig trek in heeft. Hij benadrukt bijvoorbeeld dat de Amerikaanse context een heel andere is dan de Europese.

“Diese theoretischen Überlegungen, wie QE funktionieren könnte, mögen für die damalige Entscheidung der US Notenbank FED relevant gewesen sein. Sie operiert in einem völlig anderen Umfeld als die EZB.”

Dat belooft nog een gezellig debat te worden in Frankfurt. Als de ECB-watchers van de Rabo gelijk hebben, zijn zeker 7 van de 24 bestuurders tegen en twijfelen 3 er nog. Draghi heeft een duidelijke meerderheid, maar erg comfortabel zal hij zich niet voelen bij zoveel verzet.

Draghi vol op het orgel

draghiDoorgaans zijn het nogal bloedeloze bijeenkomsten, de driemaandelijkse ‘dialoog’ van de president van de Europese Centrale Bank met het Europees Parlement. Mario Draghi neemt zijn bingokaart mee en werkt alle eerder gebruikte oneliners af.

Deze maandag was dat ook weer zo en toch was het anders. Vanochtend prijkte op de website van de Bundesbank een verslag van een bijeenkomst waar de Duitse centrale bankier Jens Weidmann had gesproken. Die uitte nog maar eens zijn weerzin tegen het eventueel opkopen van staatsleningen. Daar moest Draghi nu op reageren. Altijd leuk.

Maar minstens zo opvallend was dat hij zijn extended bingokaart had meegebracht. Deze keer gebruikte hij eerdere succesnummers die alleen voor heul belangrijke toespraken leken voorbehouden.

The euro is irreversible“, is er zo eentje. Verrassend genoeg kwam die vandaag voorbij. Meestal wordt ie ingezet op momenten dat daar juist grote twijfel aan bestaat. Je kunt overigens twisten over de feitelijke juistheid van deze quote. Want kan niet alles kapot?

Zelfs de “whatever it takes” kwam voorbij, de magische formule waarmee Draghi in de zomer van 2012 eigenhandig de munt redde. De Italiaanse ECB-baas gooide hem er nog maar eens in. Nu weten we nóg zekerder dat Draghi alles zal doen om een onomkeerbaar project onomkeerbaar te houden.

Ik kan me vergissen, maar misschien moet je dergelijke grote woorden ook weer niet té vaak gebruiken. Ze zijn namelijk aan inflatie onderhevig. En niet de inflatie die Draghi graag ziet.